Tarczyca pod kontrolą – kiedy warto zrobić badania i jak je zinterpretować?

Piotr Romanowski

Wydzielane przez tarczycę hormony – przede wszystkim tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3) – regulują tempo metabolizmu, wpływają na pracę serca, utrzymanie odpowiedniej temperatury ciała, a nawet na nasz nastrój i poziom energii. Zaburzenia pracy tego gruczołu mogą więc odbić się na samopoczuciu i zdrowiu w bardzo różnorodny sposób. 

Jeśli od pewnego czasu dokucza Ci ciągłe zmęczenie, nagłe wahania wagi, huśtawki nastroju czy kołatanie serca – nie czekaj. Umów się do lekarza i wykonaj badania tarczycy. Wczesna diagnostyka pozwoli wykryć ewentualny problem i szybko podjąć odpowiednie leczenie. 

Czym jest tarczyca i jaką pełni rolę?

 
Tarczyca jest niewielkim gruczołem dokrewnym zlokalizowanym w dolnej części szyi, będącym częścią układu hormonalnego. Mimo swoich małych rozmiarów odpowiada za produkcję hormonów o ogromnym znaczeniu dla równowagi metabolicznej organizmu. Tarczyca wytwarza głównie tyroksynę (T4) i trójjodotyroninę (T3) – hormony te napędzają metabolizm i wpływają na funkcjonowanie wielu narządów. Decydują m.in. o tym, jak szybko nasze ciało zużywa energię i produkuje ciepło. Mają także wpływ na pracę serca, układu nerwowego, trawienie, a nawet na kondycję mięśni i kości. Dzięki prawidłowemu działaniu tarczycy utrzymujemy właściwą temperaturę ciała, poziom energii oraz dobry nastrój.
 

Objawy niedoczynności tarczycy

 
Niedoczynność tarczycy oznacza, że gruczoł tarczowy produkuje zbyt mało hormonów. Wskutek tego spowalnia metabolizm i wiele procesów w organizmie. Objawy rozwijają się zazwyczaj stopniowo – początkowo łatwo zrzucić je na karb stresu czy przemęczenia, ale z czasem stają się coraz bardziej dokuczliwe i utrudniają codzienne funkcjonowanie.
 
Typowe objawy, które mogą sugerować niedoczynność tarczycy, to m.in.:
 

• Ciągłe zmęczenie i senność – uczucie wyczerpania nawet po odpoczynku, brak energii, wzmożona potrzeba snu w ciągu dnia.
• Przyrost masy ciała – zwolniony metabolizm sprzyja tyciu. Waga rośnie, mimo braku zmian w diecie i stylu życia. Pojawiają się też trudności z schudnięciem.
• Odczuwanie zimna – osoby z niedoczynnością marzną nawet w ciepłe dni.
• Sucha skóra i wypadające włosy – skóra staje się szorstka, sucha, czasem łuszcząca. Włosy tracą blask, przerzedzają się i łatwo wypadają.
• Zaparcia i wolne trawienie – spowolnienie pracy jelit prowadzi do zaparć, wzdęć i uczucia ciężkości po posiłkach.
• Obniżony nastrój i “mgła mózgowa” – niedobór hormonów tarczycy wpływa na samopoczucie psychiczne. Pojawia się przygnębienie, a nawet objawy depresji. Częste są też problemy z pamięcią i koncentracją.
• Zaburzenia miesiączkowania i płodności – u kobiet mogą wystąpić obfite, nieregularne miesiączki lub trudności z zajściem w ciążę. U mężczyzn również może dojść do obniżenia libido.

Nie każdy odczuje wszystkie powyższe dolegliwości – objawy mogą różnić się indywidualnie. Najważniejszy jest ogólny obraz: jeśli organizm wyraźnie “zwalnia”, pojawia się ciągłe zmęczenie, senność i przybieranie na wadze, warto zbadać poziom hormonów tarczycy.
 

Objawy nadczynności tarczycy

 
Nadczynność tarczycy to stan, w którym tarczyca produkuje nadmiar hormonów, co przyspiesza metabolizm i działanie organizmu. Ciało zaczyna pracować na zbyt wysokich obrotach. Objawy bywają na początku bagatelizowane (mogą przypominać skutki stresu lub pośpiechu życia codziennego), ale z czasem narastają i stają się bardzo wyraźne.
 
Symptomy wskazujące na nadczynność tarczycy mogą obejmować:
 

• Nieuzasadnione chudnięcie – mimo normalnego, a nawet zwiększonego apetytu masa ciała spada. Organizm spala kalorie zbyt szybko.
• Nadpotliwość i uczucie gorąca – choremu jest ciągle za ciepło. Pojawia się wzmożona potliwość (np. mokre dłonie, nocne poty) oraz nietolerancja wysokiej temperatury otoczenia.
• Kołatanie serca (tachykardia) – serce bije szybko i mocno, często powyżej 100 uderzeń na minutę. Chory może odczuwać palpitacje, czasem nierówną pracę serca.
• Nerwowość i drażliwość – nadmiar hormonów pobudza układ nerwowy, powodując niepokój, rozdrażnienie oraz bezsenność. Osoba z nadczynnością bywa nadmiernie pobudzona i ma problemy z wyciszeniem się.
• Drżenie rąk i osłabienie mięśni – mimo pozornego pobudzenia, mięśnie szybko się męczą, pojawia się ogólna słabość mięśni.
• Przyspieszone trawienie – nadczynność przyspiesza perystaltykę jelit, co skutkuje częstszym wypróżnianiem, biegunkami, a także bólami brzucha.
• Zaburzenia miesiączkowania i płodności – u kobiet często występują skąpe miesiączki lub ich zanik. Może pojawić się też problem z zajściem w ciążę. U mężczyzn nadczynność może powodować spadek libido.

Jeżeli dostrzegasz u siebie kombinację powyższych objawów “przyspieszonego” metabolizmu – ciągłe uczucie gorąca, chudnięcie, rozdrażnienie i kołatania serca – istnieje duże prawdopodobieństwo, że przyczyną jest nadczynność tarczycy.
 

Kiedy warto zbadać tarczycę?

 
Zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą dawać mało swoiste objawy, które łatwo pomylić z innymi schorzeniami lub przemęczeniem. Dlatego w razie wątpliwości lepiej wykonać proste badanie krwi oceniające funkcję tarczycy. W jakich sytuacjach szczególnie powinniśmy pomyśleć o zbadaniu tarczycy?

Wskazania do profilaktycznego sprawdzenia tarczycy:
 

• Występowanie objawów – jeśli zauważasz u siebie opisane wyżej dolegliwości (chroniczne zmęczenie, niezamierzone tycie lub chudnięcie, kołatania serca, wahania nastroju itp.), nie zwlekaj z badaniami.
• Ciąża (planowanie i okres ciąży) oraz czas po porodzie – hormony tarczycy mają ogromne znaczenie dla przebiegu ciąży i rozwoju dziecka. Kobiety planujące ciążę lub będące w ciąży powinny skontrolować tarczycę (badanie TSH). Warto też zbadać tarczycę kilka miesięcy po porodzie, ponieważ może wystąpić poporodowe zapalenie tarczycy.
• Choroby tarczycy w rodzinie lub inne choroby autoimmunologiczne – genetyka odgrywa rolę. Jeśli bliscy krewni chorują na Hashimoto lub Gravesa-Basedowa, albo sam chorujesz na schorzenia autoimmunologiczne (np. cukrzycę typu 1, celiakię), jesteś w grupie ryzyka problemów z tarczycą.
• Wiek 50+ (zwłaszcza kobiety) – wraz z wiekiem rośnie częstość chorób tarczycy. U kobiet w okresie okołomenopauzalnym i starszych zaleca się okresowe badanie TSH, nawet bez objawów, ponieważ zaburzenia mogą rozwijać się podstępnie.
• Powiększona tarczyca lub guzki na szyi – jeśli zauważysz u siebie powiększenie obrysu szyi w okolicy tarczycy, wyczuwalne zgrubienia (guzki), masz przewlekłą chrypkę lub uczucie ucisku w gardle, koniecznie zgłoś się do lekarza i zbadaj tarczycę (badania krwi + USG).

W praktyce lekarze rodzinni często włączają TSH do pakietu badań kontrolnych – jest to tanie i czułe badanie przesiewowe. Nawet bez wyraźnych objawów warto raz na kilka lat profilaktycznie oznaczyć TSH, aby upewnić się, że tarczyca pracuje prawidłowo.
 

Badania tarczycy – jakie warto wykonać?

 
Diagnostyka tarczycy opiera się głównie na badaniach krwi, czasem uzupełnianych o badania obrazowe. Gdy podejrzewamy u siebie problemy z tarczycą, lekarz najczęściej zleca następujące testy:
 

• TSH (hormon tyreotropowy) – podstawowe i najważniejsze badanie czynności tarczycy. TSH to hormon przysadki mózgowej, który stymuluje tarczycę. Wysoki poziom TSH sugeruje niedoczynność (tarczyca pracuje zbyt słabo), zaś niski poziom TSH – nadczynność (tarczyca pracuje za mocno). Prawidłowy wynik TSH z dużym prawdopodobieństwem wyklucza zaburzenia funkcji tarczycy.
• FT4 i FT3 (wolne hormony tarczycy) – badanie poziomu wolnej tyroksyny i trójjodotyroniny we krwi. Zlecane jest zwykle, gdy TSH wyjdzie nieprawidłowe albo gdy objawy silnie sugerują chorobę tarczycy. Obniżone wartości FT4/FT3 przy wysokim TSH potwierdzają niedoczynność tarczycy, z kolei podwyższone FT4/FT3 przy niskim TSH potwierdzają nadczynność.
• Przeciwciała przeciwtarczycowe – badanie krwi wykrywające autoprzeciwciała atakujące tarczycę. Najczęściej oznacza się anty-TPO i anty-TG, których wysoki poziom potwierdza autoimmunologiczną chorobę Hashimoto (przy niedoczynności). W diagnostyce nadczynności (choroba Gravesa-Basedowa) wykonuje się oznaczenie przeciwciał anty-TSHR (TRAb) – ich obecność potwierdza tę przyczynę nadczynności.
• USG tarczycy – badanie ultrasonograficzne pozwalające ocenić wielkość i strukturę tarczycy oraz wykryć ewentualne guzki lub cechy zapalne. Jest bezbolesne i często zlecane przy nieprawidłowych wynikach hormonów lub gdy wyczuwa się nieprawidłowości w obrębie szyi. W razie potrzeby lekarz może zlecić dodatkowe badania obrazowe lub diagnostyczne (np. biopsję cienkoigłową guzka czy scyntygrafię tarczycy), ale są one wykonywane dopiero po wstępnej ocenie podstawowych badań.

Jak interpretować wyniki badań tarczycy?

 
Na wyniki badań tarczycy zawsze należy patrzeć przez pryzmat norm danego laboratorium oraz stanu pacjenta. Poniżej ogólne wskazówki, jak rozumieć podstawowe kombinacje wyników:
 

• Wysokie TSH + niskie FT4/FT3: wskazuje na niedoczynność tarczycy (tarczyca produkuje za mało hormonów).
• Niskie TSH + wysokie FT4/FT3: wskazuje na nadczynność tarczycy (tarczyca produkuje za dużo hormonów).
• Podwyższone TSH + prawidłowe FT4/FT3: może świadczyć o subklinicznej (utajonej) niedoczynności – wczesnym stadium, gdy tarczyca zaczyna niedomagać, ale poziom hormonów jest jeszcze w normie.
• Obniżone TSH + prawidłowe FT4/FT3: może świadczyć o subklinicznej nadczynności tarczycy – utajonym nadmiarze hormonów, jeszcze bez pełnoobjawowej choroby.
• Przeciwciała tarczycowe dodatnie: obecność wysokiego miana anty-TPO i/lub anty-TG potwierdza autoimmunologiczną niedoczynność (chorobę Hashimoto). Z kolei obecne przeciwciała anty-TSHR (TRAb) potwierdzają autoimmunologiczną nadczynność (chorobę Gravesa-Basedowa).
• Wyniki w normie, a objawy tarczycowe: jeśli wyniki są prawidłowe, a objawy tarczycowe się utrzymują, najpewniej przyczyna dolegliwości leży gdzie indziej. Należy skonsultować się z lekarzem, który ewentualnie zleci dalsze badania lub poszuka innego podłoża problemów.

Pamiętaj, że każdą interpretację warto omówić z lekarzem, który weźmie pod uwagę cały obraz kliniczny i doradzi odpowiednie postępowanie.
 

Diagnostyka tarczycy – na NFZ czy prywatnie?

 
Diagnostykę i leczenie tarczycy można przeprowadzić w ramach NFZ albo prywatnie – każda z tych dróg ma swoje plusy i minusy.
 
Publiczna opieka zdrowotna (NFZ): Zwykle zaczyna się od wizyty u lekarza rodzinnego. Jeśli zgłosimy mu niepokojące objawy, może zlecić badanie TSH na koszt NFZ lub od razu wystawić skierowanie do endokrynologa. Na bezpłatną wizytę u endokrynologa niestety często trzeba czekać nawet kilka miesięcy. Pełna diagnostyka (dodatkowe badania krwi, USG tarczycy itp.) najczęściej odbywa się dopiero u specjalisty. Plusem korzystania z NFZ jest brak bezpośrednich kosztów, minusem – dłuższy czas oczekiwania i konieczność uzyskania skierowań na kolejne etapy (do specjalisty, na badania).

Prywatna opieka medyczna: Można znacznie przyspieszyć diagnozę, wykonując badania i konsultacje prywatnie. Bez skierowania da się odpłatnie zbadać krew (TSH, FT3, FT4, przeciwciała) – wyniki są często gotowe już następnego dnia. Również do endokrynologa prywatnie dostaniemy się znacznie szybciej, często w ciągu kilku dni. Jeszcze wygodniejszą opcją są abonamenty medyczne oferowane przez prywatne sieci medyczne i platformy (np. getmed). W zamian za miesięczną opłatę zapewniają one dostęp do specjalistów i szerokiego zakresu badań bez dodatkowych kosztów. Dzięki temu pełną diagnostykę tarczycy można często przeprowadzić w ciągu kilkunastu dni, bez kolejek i zbędnych formalności. Minusem opieki prywatnej są koszty – jednak rekompensuje je szybkie uzyskanie pomocy i wygoda.

Nie zwlekaj – zadbaj o swoją tarczycę już teraz. Wykonanie prostego badania krwi lub konsultacja z lekarzem może uchronić Cię przed poważnymi problemami zdrowotnymi. Twoje zdrowie jest najważniejsze – poświęć mu chwilę uwagi i skontroluj tarczycę, aby móc cieszyć się zdrowiem i pełnią życia!