Zerwanie mięśnia – na czym polega taki uraz i jak się go leczy?

Piotr Romanowski

Dzieje się tak podczas intensywnego wysiłku można poczuć ostry ból, tak jakby coś „strzeliło” w mięśniu. Towarzyszy temu obawa: czy to tylko naciągnięcie, czy już poważne zerwanie? Dla pacjenta taki uraz bywa bardzo stresujący – pojawia się silny ból, ograniczenie ruchu i niepewność co do dalszego leczenia. Z kolei z perspektywy lekarza kluczowe jest szybkie rozpoznanie stopnia uszkodzenia mięśnia i wdrożenie odpowiedniego leczenia. 

Czym jest zerwanie mięśnia?

 
Zerwanie mięśnia to uraz polegający na przerwaniu ciągłości włókien mięśniowych. W zależności od liczby uszkodzonych włókien i rozległości kontuzji wyróżnia się różne stopnie uszkodzenia mięśnia – od stosunkowo łagodnych do bardzo ciężkich. Często potocznie mówimy o naciągnięciu mięśnia, naderwaniu lub całkowitym zerwaniu, mając na myśli różny stopień poważności urazu. W rzeczywistości wszystkie te określenia oznaczają uszkodzenie mięśnia, ale różnią się skalą uszkodzeń i konsekwencjami.

Stopnie uszkodzenia mięśnia:
 

• I stopień (naciągnięcie mięśnia): Najłagodniejsza forma urazu. Dochodzi do nadmiernego rozciągnięcia mięśnia i mikrourazów, ale przerwaniu ulega niewielki odsetek włókien (zwykle mniej niż 5%). Mięsień może boleć i być sztywny, jednak jego funkcja jest zachowana w dużej mierze. Często taki uraz można wyleczyć samodzielnie, stosując odpoczynek i domowe środki.
• II stopień (częściowe naderwanie mięśnia): Poważniejszy uraz, w którym uszkodzona zostaje większa liczba włókien mięśniowych, ale ciągłość mięśnia nie jest przerwana całkowicie. Pojawia się silny ból oraz wyraźne ograniczenie funkcji – np. trudność wykonania ruchu z udziałem uszkodzonego mięśnia. Występuje obrzęk i często krwiak. Taki uraz wymaga już konsultacji medycznej i zazwyczaj kilkutygodniowej rekonwalescencji.
• III stopień (całkowite zerwanie mięśnia): Najcięższa postać kontuzji. Wszystkie (lub prawie wszystkie) włókna mięśniowe zostają przerwane, co oznacza rozdzielenie mięśnia na dwie części. Towarzyszy temu bardzo silny, ostry ból, natychmiastowa utrata funkcji mięśnia oraz duży obrzęk i krwiak. W miejscu urazu może być wyczuwalna szczelina lub wręcz zagłębienie w tkance – to przestrzeń między rozerwanymi fragmentami mięśnia. Całkowite zerwanie mięśnia to stan, który często wymaga interwencji chirurgicznej i długiej rehabilitacji.

Warto dodać, że zerwanie mięśnia może dotyczyć praktycznie każdej grupy mięśniowej, jednak najczęściej zdarza się w mięśniach kończyn dolnych u osób aktywnych fizycznie. Typowe przykłady to zerwanie mięśnia łydki (tzw. łydka tenisisty), mięśni uda (np. dwugłowy uda, mięsień czworogłowy) czy urazy w obrębie barku i ramienia. Bez względu na lokalizację, mechanizm urazu zwykle jest podobny – mięsień zostaje poddany przeciążeniu przekraczającemu jego wytrzymałość, co skutkuje uszkodzeniem włókien.
 

Najczęstsze przyczyny zerwania mięśnia

 
Zerwanie mięśnia często bywa kojarzone ze sportowcami i kontuzjami sportowymi, ale w rzeczywistości przytrafić się może każdemu – również osobom ćwiczącym rekreacyjnie czy wykonującym ciężką pracę fizyczną. Do uszkodzenia mięśnia dochodzi zazwyczaj wskutek połączenia kilku czynników. Ryzyko zerwania zwiększa się, gdy mięsień jest osłabiony, ma obniżoną elastyczność lub jest już zmęczony. W takich warunkach nawet zwykły ruch może zakończyć się naderwaniem. Oto najczęstsze sytuacje i czynniki prowadzące do tego urazu:
 

• Brak odpowiedniej rozgrzewki przed wysiłkiem. Rozpoczęcie intensywnej aktywności fizycznej bez rozgrzania mięśni znacząco zwiększa ryzyko kontuzji. Nierozgrzany mięsień jest sztywniejszy i mniej przygotowany na nagłe obciążenia.
• Nagły, gwałtowny ruch lub przeciążenie mięśnia. Szarpnięcia, zrywy sprintu, nagłe zmiany kierunku biegu czy skoki mogą spowodować, że mięsień nie zdąży się dostosować i dojdzie do jego uszkodzenia. Również próba podniesienia zbyt dużego ciężaru (na siłowni lub w pracy) może skończyć się – niestety – bolesnym naderwaniem.
• Długotrwałe przeciążenie i przetrenowanie. Powtarzający się intensywny wysiłek bez dostatecznej regeneracji osłabia włókna mięśniowe. Przemęczony mięsień traci zdolność do dalszej pracy i staje się bardziej podatny na urazy – czasem wystarczy wtedy jeden dodatkowy bodziec, by doszło do kontuzji.
• Aktywność mimo zmęczenia lub bólu. Ignorowanie sygnałów ostrzegawczych organizmu to prosta droga do urazu. Jeśli kontynuujemy ćwiczenia mimo narastającego zmęczenia mięśni lub odczuwalnego bólu, ryzykujemy, że osłabiona struktura mięśnia po prostu pęknie.
• Zaburzona koordynacja i nierównowaga mięśniowa. Wady postawy, dysproporcja siły różnych grup mięśniowych lub słaba koordynacja ruchowa sprawiają, że obciążenia podczas ruchu rozkładają się nierównomiernie. Niektóre mięśnie pracują wtedy za ciężko, kompensując braki innych – co predysponuje do ich przeciążenia i naderwania.
• Uderzenie lub uraz bezpośredni. Czasem do zerwania mięśnia dochodzi wskutek nagłego urazu mechanicznego – na przykład silnego uderzenia w kończynę przy jednoczesnym napięciu mięśnia. Taka sytuacja może mieć miejsce w sportach kontaktowych (kopnięcie, zderzenie) albo podczas wypadku komunikacyjnego czy upadku z wysokości.
• Podnoszenie zbyt dużych ciężarów. Dźwiganie ciężkich przedmiotów w pracy fizycznej lub wykonywanie wymagających ćwiczeń siłowych bez asekuracji potrafi przekroczyć wytrzymałość mięśni i doprowadzić do ich przerwania, zwłaszcza jeżeli następuje to gwałtownie i bez właściwej techniki.

Na wystąpienie zerwania mięśnia narażone są szczególnie osoby, które prowadzą siedzący tryb życia (mają osłabione, mało elastyczne mięśnie) i nagle podejmują intensywny wysiłek, a także ci, którzy w przeszłości doznali już kontuzji mięśni – blizny po wcześniejszych urazach obniżają wytrzymałość tkanki. Warto pamiętać, że wiele z tych przyczyn jest możliwych do wyeliminowania. Odpowiednia profilaktyka – regularna aktywność fizyczna, stopniowe zwiększanie obciążeń treningowych, dbałość o technikę ćwiczeń oraz zawsze wykonywana rozgrzewka – znacząco zmniejsza ryzyko zerwania mięśnia. Mimo to, nawet przy najlepszej prewencji, wypadki się zdarzają. Dlatego ważna jest także świadomość objawów takiego urazu i wiedza, jak postąpić, gdy już do niego dojdzie.
 

Objawy towarzyszące zerwaniu mięśnia

 
Objawy zerwania mięśnia pojawiają się nagle i zazwyczaj są na tyle charakterystyczne, że budzą podejrzenie poważniejszej kontuzji. Intensywność symptomów zależy od stopnia uszkodzenia – przy całkowitym zerwaniu dolegliwości są oczywiście najsilniejsze. Typowe objawy, które mogą wskazywać na naderwanie lub zerwanie mięśnia, to:
 

• Nagły, ostry ból w momencie urazu: Pojawia się niespodziewanie podczas wysiłku – chory często opisuje go jak uczucie mocnego uderzenia lub dźgnięcia w mięsień. Ból jest na tyle silny, że zmusza do przerwania aktywności. W przypadku całkowitego zerwania ból może być wręcz przeszywający.
• Obrzęk i krwiak (siniak): W krótkim czasie po urazie w miejscu uszkodzenia zaczyna narastać obrzęk spowodowany stanem zapalnym i nagromadzeniem płynu. Często pojawia się też zasinienie skóry, świadczące o wynaczynieniu krwi z uszkodzonych naczyń. Przy większych naderwaniach może powstać rozległy krwiak, który czasem przemieszcza się nieco w dół pod wpływem grawitacji.
• Utrata siły i ograniczenie ruchu: Uszkodzony mięsień przestaje prawidłowo działać. Pacjent odczuwa wyraźne osłabienie – np. nie może oprzeć ciężaru ciała na nodze z zerwanym mięśniem łydki albo ma trudność z uniesieniem ręki przy zerwaniu mięśnia ramienia. Zakres ruchu w stawie związanym z danym mięśniem jest ograniczony, a każda próba aktywacji mięśnia nasila ból. Proste czynności mogą stać się niewykonalne.
• Wyczuwalne zniekształcenie w mięśniu: Przy poważnym naderwaniu lub całkowitym zerwaniu często można dostrzec lub wyczuć zmiany w strukturze mięśnia. Może pojawić się zagłębienie, dziura pod skórą w miejscu przerwania ciągłości włókien albo przeciwnie – obok miejsca zerwania widoczny jest zgrubiały, napięty fragment mięśnia (ulega on skurczowi, cofając się). Taka deformacja jest typowa dla całkowitych zerwań mięśni.
• Objawy stanu zapalnego i miejscowa bolesność: Urazowi towarzyszy stan zapalny, dlatego skóra nad uszkodzonym mięśniem bywa ocieplona (cieplejsza w dotyku). Pojawia się też bolesność przy dotykaniu lub uciskaniu kontuzjowanego miejsca. Napięcie mięśnia w spoczynku może być zwiększone, czasem występują również mimowolne skurcze uszkodzonego mięśnia.

Warto zaznaczyć, że odróżnienie całkowitego zerwania od jedynie naciągnięcia lub częściowego naderwania nie zawsze jest możliwe tylko na podstawie subiektywnych odczuć pacjenta. Objawy wszystkich tych urazów mogą być podobne (ból, obrzęk, osłabienie), różnią się głównie natężeniem. Na przykład przy łagodnym naciągnięciu ból może pojawić się dopiero następnego dnia i być umiarkowany, podczas gdy przy zerwaniu jest natychmiastowy i bardzo silny. Duży krwiak sugeruje poważniejsze uszkodzenie, ale jego brak nie wyklucza zerwania (niektóre mięśnie, np. głęboko położone, mogą nie dać widocznego siniaka). Dlatego pełną diagnozę potwierdzającą zerwanie mięśnia stawia się na podstawie badań lekarskich i obrazowych, o czym poniżej.
 

Diagnostyka przy podejrzeniu zerwania mięśnia

 
Kiedy doznajemy urazu mięśnia z opisanymi wyżej objawami, należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem, najlepiej ortopedą lub specjalistą medycyny sportowej. Lekarz w pierwszej kolejności przeprowadzi wywiad, pytając o okoliczności urazu (jaki ruch go spowodował, czy był słyszalny trzask lub strzyknięcie, czy pacjent był już wcześniej kontuzjowany w tym miejscu). Następnie wykona badanie kliniczne – obejrzy kontuzjowaną okolicę i sprawdzi palpacyjnie mięsień (delikatnie obmacuje miejsce urazu, by ocenić bolesność oraz ewentualne ubytki ciągłości mięśnia). Przy całkowitym zerwaniu doświadczony lekarz często wyczuje charakterystyczną przerwę we włóknach lub zauważy deformację mięśnia. Oceni też zakres ruchu i siłę mięśnia: np. poprosi pacjenta o wykonanie lekkiego napięcia lub ruchu i sprawdzi, czy mięsień w ogóle się aktywuje. Te proste testy pozwalają wstępnie określić, z jak poważnym urazem mamy do czynienia.

Aby potwierdzić diagnozę i dokładnie ocenić rozległość uszkodzenia, konieczne są badania obrazowe. Standardowo wykonuje się:
 

• USG mięśnia (ultrasonografia): To podstawowe i bardzo przydatne badanie w diagnostyce uszkodzeń mięśni. Za pomocą głowicy USG można uwidocznić przerwanie włókien mięśniowych, ocenić wielkość ewentualnego krwiaka oraz stopień rozerwania struktury mięśnia. USG jest badaniem dość łatwo dostępnym, szybkim i można je wykonać nawet w ostrym okresie (jest bezinwazyjne). Dzięki niemu lekarz może z dużą pewnością odróżnić częściowe naderwanie od całkowitego zerwania. Często badanie USG zleca się od razu podczas pierwszej konsultacji pourazowej.
• Rezonans magnetyczny (MRI): Badanie rezonansem daje bardzo dokładny obraz tkanek miękkich, dlatego bywa zlecane przy poważniejszych urazach mięśni lub gdy wynik USG jest niejednoznaczny. MRI pozwala precyzyjnie określić lokalizację i zasięg uszkodzenia, wykryć nawet drobne przerwania ciągłości oraz ocenić, czy mięsień jest zerwany całkowicie. Rezonans jest szczególnie przydatny, gdy planowane jest leczenie operacyjne – pomaga chirurgowi zaplanować zabieg. Minusem MRI jest mniejsza dostępność i wyższy koszt, dlatego zwykle nie wykonuje się go rutynowo przy mniejszych urazach.
• RTG (rentgen): Zdjęcie rentgenowskie nie obrazuje bezpośrednio uszkodzeń mięśni, ponieważ pokazuje głównie kości. Może jednak być przydatne w diagnostyce różnicowej – żeby wykluczyć, że dolegliwości bólowe wynikają np. ze złamania kości lub zwichnięcia stawu. RTG wykonuje się też w sytuacji, gdy podejrzewa się oderwanie mięśnia razem z fragmentem kostnym (tzw. awulsja) – czasem przy silnym zerwaniu ścięgien i mięśni przyczepionych do kości może dojść do wyrwania kawałka kości, co będzie widoczne na zdjęciu rentgenowskim.

W niektórych przypadkach lekarz może poszerzyć diagnostykę o dodatkowe badania, np. USG Dopplera, jeśli istnieje ryzyko uszkodzenia większego naczynia krwionośnego (Doppler ocenia przepływ krwi i wyklucza powstanie np. krwiaka pourazowego upośledzającego krążenie). Jednak najczęściej to właśnie USG i/lub rezonans magnetyczny dają pełen obraz sytuacji.

Szybka diagnostyka jest niezwykle ważna – im prędzej potwierdzimy zerwanie mięśnia i poznamy jego stopień, tym szybciej można wdrożyć właściwe leczenie. Zwlekanie z diagnostyką (np. czekanie wiele dni na wizytę czy badanie obrazowe) może opóźnić rozpoczęcie rehabilitacji lub zabiegu, co niekorzystnie wpływa na proces gojenia. W praktyce, pacjenci posiadający prywatne ubezpieczenie zdrowotne lub pakiety medyczne często mają ułatwiony i przyspieszony dostęp do takich badań.