HbA1c poza normą - co oznacza hemoglobina glikowana i kiedy iść do diabetologa?

Paweł Rzeski

HbA1c, czyli hemoglobina glikowana, jest jednym z najważniejszych badań wykorzystywanych do oceny gospodarki cukrowej. W przeciwieństwie do pojedynczego pomiaru glukozy pokazuje, jak przeciętnie kształtował się poziom cukru we krwi w okresie około ostatnich 2-3 miesięcy.

Dlatego wynik HbA1c może dostarczyć informacji, których nie daje jednorazowa glukoza na czczo. Pacjent może mieć prawidłową glukozę w dniu pobrania, a jednocześnie nieprawidłowe HbA1c. Możliwa jest również sytuacja odwrotna.

HbA1c poza normą nie powinno być więc interpretowane jako pojedyncza liczba oderwana od pozostałych badań. Znaczenie mają także glukoza, objawy, wiek, choroby współistniejące, stosowane leki oraz czynniki mogące wpływać na wiarygodność samego oznaczenia.

Co to jest HbA1c?

HbA1c to hemoglobina glikowana.

Hemoglobina znajduje się w czerwonych krwinkach i uczestniczy w transporcie tlenu. Glukoza obecna we krwi może przyłączać się do hemoglobiny. Im wyższe były stężenia glukozy w ostatnich tygodniach, tym większa może być wartość HbA1c.

Wynik podawany jest najczęściej w procentach.

Badanie wykorzystuje się między innymi do:

• wykrywania stanu przedcukrzycowego,
• diagnostyki cukrzycy typu 2,
• monitorowania wcześniej rozpoznanej cukrzycy,
• oceny skuteczności prowadzonego leczenia,
• długoterminowej kontroli gospodarki cukrowej.

HbA1c nie zastępuje jednak wszystkich innych badań glukozy.

Co pokazuje hemoglobina glikowana?

Najprościej można powiedzieć, że HbA1c pokazuje długoterminowy obraz stężenia glukozy, a nie sytuację tylko z dnia pobrania krwi.

To istotna różnica.

Glukoza może zmienić się stosunkowo szybko pod wpływem:

• posiłku,
• wysiłku,
• stresu,
• infekcji,
• leków,
• czasu od ostatniego jedzenia.

HbA1c zmienia się wolniej, ponieważ odzwierciedla proces zachodzący przez wiele tygodni.

Nie oznacza to jednak, że jest prostą matematyczną średnią każdego pomiaru cukru z ostatnich trzech miesięcy. Na wynik większy wpływ mają bardziej aktualne stężenia glukozy.

HbA1c a glukoza na czczo - jaka jest różnica?

To dwa różne badania odpowiadające na różne pytania.

Glukoza na czczo pokazuje stężenie glukozy w konkretnym momencie po odpowiednim okresie bez jedzenia.

HbA1c pokazuje szerszy obraz gospodarki cukrowej z około ostatnich kilku miesięcy.

Dlatego lekarz może wykorzystywać oba wyniki jednocześnie.

Możliwa jest sytuacja, w której glukoza na czczo jest jeszcze prawidłowa, ale HbA1c zaczyna wskazywać na zaburzenia gospodarki cukrowej.

Może być również odwrotnie. Wyniki różnych testów nie zawsze klasyfikują pacjenta identycznie, dlatego w sytuacjach niejednoznacznych diagnostyka może wymagać powtórzenia albo wykonania dodatkowego badania.

Szerszy temat gospodarki cukrowej opisujemy w artykule glukoza, insulina i cukrzyca - kiedy potrzebny jest diabetolog.

HbA1c 5,7-6,4% - co oznacza taki wynik?

U osób niebędących w ciąży zakres HbA1c od 5,7% do 6,4% jest wykorzystywany w diagnostyce stanu przedcukrzycowego.

Nie oznacza to jeszcze rozpoznania cukrzycy.

Jest to jednak sygnał, że gospodarka cukrowa nie funkcjonuje już tak jak u osoby z wynikiem poniżej tego zakresu i ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 jest większe.

Im wyższy wynik w tym przedziale, tym większej uwagi może wymagać dalsza kontrola.

Lekarz może wtedy ocenić między innymi:

• glukozę na czczo,
• masę ciała,
• ciśnienie tętnicze,
• lipidogram,
• historię rodzinną cukrzycy,
• sposób odżywiania,
• aktywność fizyczną,
• wcześniejsze wyniki HbA1c.

Nie należy jednak rozpoczynać przypadkowego leczenia wyłącznie na podstawie przeczytania jednej wartości w internecie.

HbA1c 6,5% lub więcej - czy to cukrzyca?

HbA1c na poziomie 6,5% lub wyższym jest jednym z kryteriów stosowanych do rozpoznawania cukrzycy.

Istnieje jednak ważne zastrzeżenie.

Jeżeli pacjent nie ma jednoznacznych objawów cukrzycy, nieprawidłowy wynik diagnostyczny powinien zostać potwierdzony kolejnym badaniem zgodnie z oceną lekarza.

Może to być ponowne HbA1c albo inny odpowiedni test gospodarki cukrowej.

Dlatego pojedynczy wydruk laboratoryjny nie powinien być traktowany jako moment, w którym pacjent samodzielnie stawia sobie diagnozę.

Czy prawidłowe HbA1c wyklucza cukrzycę?

Nie w każdej sytuacji.

HbA1c jest bardzo przydatnym badaniem, ale nie jest idealne dla wszystkich pacjentów i wszystkich rodzajów cukrzycy.

W określonych sytuacjach lekarz może wykorzystać inne badania, między innymi:

• glukozę na czczo,
• doustny test tolerancji glukozy,
• glukozę przygodną przy charakterystycznych objawach,
• inne badania dobrane do konkretnego przypadku.

HbA1c nie jest również podstawowym testem do rozpoznawania każdego rodzaju cukrzycy, na przykład cukrzycy ciążowej.

Czy HbA1c może być nieprawidłowe przy prawidłowej glukozie?

Tak.

Jeden pomiar glukozy pokazuje sytuację w momencie badania, natomiast HbA1c obejmuje znacznie dłuższy okres.

Pacjent może więc mieć prawidłową glukozę rano w dniu pobrania, ale przez wcześniejsze tygodnie doświadczać wyższych stężeń cukru.

Wtedy HbA1c może dostarczyć dodatkowej informacji.

Jeżeli oba wyniki nie są zgodne, lekarz powinien ocenić, czy potrzebne jest powtórzenie badań albo zastosowanie innej metody diagnostycznej.

Podwyższone HbA1c bez objawów - czy trzeba coś robić?

Takiego wyniku nie należy ignorować.

Cukrzyca typu 2 i stan przedcukrzycowy mogą przez dłuższy czas nie powodować wyraźnych dolegliwości.

Brak:

• wzmożonego pragnienia,
• częstego oddawania moczu,
• osłabienia,
• niezamierzonej utraty masy ciała,

nie oznacza automatycznie, że gospodarka cukrowa jest prawidłowa.

Właśnie dlatego badania laboratoryjne mają znaczenie także u osób, które czują się dobrze.

Jakie objawy mogą występować przy wysokiej glukozie?

Zaburzenia gospodarki cukrowej mogą długo przebiegać bezobjawowo.

Jeżeli objawy występują, mogą obejmować między innymi:

• zwiększone pragnienie,
• częstsze oddawanie moczu,
• zmęczenie,
• gorszą koncentrację,
• niewyraźne widzenie,
• wolniejsze gojenie ran,
• częstsze infekcje,
• niezamierzoną utratę masy ciała.

Żaden z tych objawów nie jest jednak samodzielnym potwierdzeniem cukrzycy.

Potrzebna jest diagnostyka.

HbA1c a częste infekcje

Nieprawidłowa gospodarka cukrowa może być jednym z elementów branych pod uwagę przy nawracających infekcjach.

Lekarz może szczególnie zainteresować się glukozą i HbA1c, jeżeli pojawiają się jednocześnie:

• częste infekcje układu moczowego,
• nawracające infekcje skóry,
• infekcje grzybicze,
• wolniejsze gojenie ran,
• wzmożone pragnienie,
• częste oddawanie moczu.

Nie oznacza to, że częste infekcje automatycznie wskazują na cukrzycę.

Więcej na temat szerszej diagnostyki opisuje artykuł częste infekcje u dorosłych - internista, badania i dalsza diagnostyka.

HbA1c a lipidogram

Zaburzenia gospodarki cukrowej często warto oceniać razem z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego.

Lekarz może zwrócić uwagę również na:

• LDL,
• HDL,
• trójglicerydy,
• ciśnienie tętnicze,
• masę ciała,
• palenie tytoniu,
• aktywność fizyczną.

Stan przedcukrzycowy i cukrzyca mogą współistnieć z nieprawidłowym lipidogramem.

Dlatego pacjentowi z wysokim HbA1c lekarz może zalecić szerszą ocenę metaboliczną.

Więcej o lipidach znajduje się w artykule lipidogram poza normą - cholesterol, trójglicerydy i konsultacja lekarska.

HbA1c a nerki

Cukrzyca może z czasem wpływać na nerki, dlatego u osób z rozpoznaną chorobą kontrola nie ogranicza się tylko do poziomu glukozy.

Lekarz może również oceniać:

• kreatyninę,
• eGFR,
• albuminę lub białko w moczu,
• ciśnienie tętnicze.

Jeżeli wyniki wskazują na problem dotyczący układu moczowego lub nerek, przydatny może być artykuł nerki pod kontrolą - kreatynina, badanie moczu i konsultacja nefrologiczna.

W przypadku nieprawidłowego wyniku moczu dostępny jest również tekst badanie moczu - kiedy prosty wynik może wymagać dalszej diagnostyki.

Czy anemia może wpływać na HbA1c?

Tak. To bardzo ważne przy interpretacji wyniku.

HbA1c zależy od hemoglobiny i czerwonych krwinek, dlatego niektóre stany wpływające na ich liczbę lub czas życia mogą zmieniać wiarygodność oznaczenia.

Znaczenie mogą mieć między innymi:

• niektóre rodzaje anemii,
• znaczna utrata krwi,
• transfuzje,
• określone choroby krwi,
• niektóre warianty hemoglobiny,
• choroby nerek,
• choroby wątroby.

Dlatego lekarz powinien wiedzieć o takich problemach.

Jeżeli morfologia jest jednocześnie nieprawidłowa, warto przeczytać artykuł morfologia krwi poza normą - kiedy wystarczy internista, a kiedy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Niedobór żelaza a wynik HbA1c

Niedobór żelaza i anemia mogą komplikować interpretację HbA1c.

Nie oznacza to, że każdy pacjent z niską ferrytyną ma niewiarygodny wynik HbA1c.

Jeżeli jednak gospodarka żelazowa jest nieprawidłowa, lekarz powinien uwzględnić ją przy ocenie całego obrazu.

Więcej o tych wynikach opisujemy w artykule ferrytyna, żelazo i anemia - kiedy wyniki badań powinny zaniepokoić.

Czy HbA1c trzeba wykonywać na czczo?

Samo badanie HbA1c nie wymaga pozostawania na czczo.

To jedna z jego praktycznych zalet.

Sytuacja może się jednak zmienić, gdy podczas jednego pobrania wykonywane są również:

• glukoza na czczo,
• lipidogram,
• insulina,
• inne badania wymagające odpowiedniego przygotowania.

Wtedy należy stosować zasady dla całego zestawu zleconych badań.

Przed pobraniem warto sprawdzić aktualne przygotowanie do badań laboratoryjnych z krwi i zalecenia dotyczące konkretnego zlecenia.

Jak często wykonywać HbA1c?

Nie istnieje jedna częstotliwość dla wszystkich.

U osoby wykonującej badanie przesiewowo harmonogram może wyglądać inaczej niż u pacjenta z rozpoznaną cukrzycą.

U osób z cukrzycą HbA1c jest zwykle kontrolowane regularnie, a częstotliwość zależy między innymi od:

• osiąganych wyników,
• zmian leczenia,
• indywidualnych celów terapeutycznych,
• chorób współistniejących.

Lekarz może zalecać częstsze kontrole, jeśli leczenie jest modyfikowane albo wynik nie osiąga ustalonego celu.

Czy każdy pacjent z cukrzycą powinien mieć HbA1c poniżej tej samej wartości?

Nie.

Po rozpoznaniu cukrzycy cel HbA1c jest ustalany indywidualnie.

Znaczenie mają między innymi:

• wiek,
• czas trwania cukrzycy,
• ryzyko hipoglikemii,
• choroby współistniejące,
• ogólny stan zdrowia,
• stosowane leczenie.

Dlatego wyniku osoby już leczonej z powodu cukrzycy nie należy interpretować wyłącznie według progów stosowanych do rozpoznawania choroby.

To dwa różne zastosowania tego samego badania.

Czy HbA1c pokazuje skoki cukru?

Nie dokładnie.

HbA1c pokazuje długoterminowy obraz glikemii, ale może nie ujawniać wszystkich krótkotrwałych wzrostów i spadków glukozy.

Dwie osoby z podobnym HbA1c mogą mieć inny przebieg glikemii w ciągu dnia.

Dlatego u osoby z rozpoznaną cukrzycą lekarz może wykorzystywać także:

• pomiary glukozy,
• systemy ciągłego monitorowania glikemii,
• informacje o hipoglikemiach,
• objawy,
• inne dane dotyczące leczenia.

HbA1c jest ważnym wskaźnikiem, ale nie pokazuje wszystkiego.

Do jakiego lekarza iść z podwyższonym HbA1c?

Jeżeli wynik został wykonany po raz pierwszy i pacjent nie ma jeszcze rozpoznanej cukrzycy, dobrym pierwszym krokiem może być internista.

Internista może ocenić:

• HbA1c,
• glukozę,
• objawy,
• masę ciała,
• ciśnienie,
• lipidogram,
• choroby współistniejące,
• wcześniejsze wyniki.

Jeżeli wyniki wskazują na zaburzenia gospodarki cukrowej wymagające dokładniejszego prowadzenia, odpowiednim specjalistą jest diabetolog.

Kiedy potrzebny jest diabetolog?

Diabetolog zajmuje się diagnostyką i leczeniem cukrzycy oraz zaburzeń gospodarki cukrowej wymagających specjalistycznej opieki.

Konsultacja może mieć szczególne znaczenie, gdy:

• wyniki wskazują na cukrzycę,
• HbA1c pozostaje nieprawidłowe,
• pacjent ma już rozpoznaną cukrzycę,
• leczenie wymaga modyfikacji,
• wyniki glukozy są trudne do ustabilizowania,
• pojawiają się powikłania lub dodatkowe choroby,
• istnieją rozbieżności pomiędzy różnymi badaniami.

Nie każdy pojedynczy wynik poza normą wymaga od razu specjalistycznej konsultacji. Często pierwszą ocenę może przeprowadzić internista.

Czy dieta może obniżyć HbA1c?

Sposób żywienia, aktywność fizyczna i masa ciała mogą mieć duże znaczenie dla gospodarki cukrowej.

Nie chodzi jednak o krótką „dietę przed badaniem”.

HbA1c obejmuje okres wielu tygodni, dlatego kilka dni ograniczenia słodyczy bezpośrednio przed pobraniem nie sprawi, że wynik nagle stanie się prawidłowy.

Zmiany powinny dotyczyć długoterminowego sposobu życia.

W zależności od sytuacji lekarz może zalecić między innymi:

• zmianę sposobu odżywiania,
• zwiększenie aktywności fizycznej,
• redukcję masy ciała, jeśli jest wskazana,
• odpowiednie leczenie farmakologiczne,
• regularne kontrole wyników.

Gdzie wykonać HbA1c?

HbA1c jest badaniem laboratoryjnym wykonywanym z krwi.

W getmed dostęp do diagnostyki laboratoryjnej wspierają między innymi duże sieci laboratoriów.

ALAB Laboratories w getmed jest jednym z partnerów związanych z diagnostyką laboratoryjną.

Do ekosystemu dołączyła również Diagnostyka+, zwiększając możliwości wykonywania badań w wielu punktach pobrań.

Dla pacjenta oznacza to większy wybór miejsca wykonania badania, szczególnie gdy HbA1c trzeba regularnie kontrolować.

To kolejny przykład idei Kompleksowa opieka - wiele sieci, jeden pakiet.

HbA1c w prywatnej opiece medycznej

Nieprawidłowe HbA1c dobrze pokazuje, że samo wykonanie badania jest dopiero jednym etapem.

Ścieżka pacjenta może wyglądać następująco:

1. wykonane zostaje HbA1c,
2. wynik jest nieprawidłowy,
3. lekarz ocenia go razem z glukozą i czynnikami ryzyka,
4. w razie potrzeby badanie zostaje potwierdzone,
5. wykonywane są dodatkowe badania,
6. pacjent trafia do diabetologa, jeśli jest to potrzebne,
7. ustalane jest dalsze postępowanie,
8. HbA1c jest później kontrolowane.

Przy Prywatnych Pakietach Medycznych znaczenie ma więc możliwość połączenia laboratorium, internisty, diabetologa oraz dalszej diagnostyki.

W tym sensie getmed to więcej niż pakiet medyczny. Platforma pozwala korzystać z wielu sieci i różnych usług zdrowotnych w jednym miejscu.

Jeżeli pacjent potrzebuje wsparcia przy organizacji badania albo konsultacji, może skorzystać z Asystenta getmed. Połączenie rozwiązań online oraz pomocy Asystenta pozwala wygodniej przechodzić przez kolejne etapy opieki i mieć zdrowie zawsze pod ręką.

Kiedy nie czekać z konsultacją?

Bardzo wysoka glukoza lub poważne objawy wymagają szybszej oceny niż zwykłe planowe omówienie HbA1c.

Szczególną uwagę powinny zwrócić między innymi:

• znaczne osłabienie,
• nasilone pragnienie i bardzo częste oddawanie moczu,
• powtarzające się wymioty,
• zaburzenia świadomości,
• nasilona senność,
• odwodnienie,
• szybkie pogorszenie stanu ogólnego.

W takich sytuacjach nie należy czekać wyłącznie na kolejny termin badania HbA1c.

FAQ - HbA1c i hemoglobina glikowana

Co pokazuje HbA1c?

HbA1c pokazuje przeciętny poziom glukozy we krwi z około ostatnich 2-3 miesięcy i jest wykorzystywane w diagnostyce oraz monitorowaniu cukrzycy.

Czy HbA1c trzeba robić na czczo?

Samo HbA1c nie wymaga bycia na czczo. Jeśli podczas tego samego pobrania wykonywane są inne badania, mogą obowiązywać dodatkowe wymagania.

Co oznacza HbA1c poniżej 5,7%?

U osób niebędących w ciąży wynik poniżej 5,7% znajduje się poniżej zakresu stosowanego do rozpoznawania stanu przedcukrzycowego.

Co oznacza HbA1c 5,7-6,4%?

Taki zakres jest używany jako kryterium stanu przedcukrzycowego u osób niebędących w ciąży. Wynik należy omówić z lekarzem.

Co oznacza HbA1c 6,5% lub więcej?

Jest to jeden z progów diagnostycznych cukrzycy. U osoby bez jednoznacznych objawów wynik powinien zostać potwierdzony odpowiednim kolejnym badaniem.

Czy HbA1c i glukoza to to samo?

Nie. Glukoza pokazuje poziom cukru w konkretnym momencie, natomiast HbA1c odzwierciedla dłuższy okres.

Czy można mieć prawidłową glukozę i podwyższone HbA1c?

Tak. Wyniki tych badań nie zawsze są zgodne, dlatego lekarz może zalecić dalszą diagnostykę.

Czy anemia wpływa na HbA1c?

Niektóre rodzaje anemii i inne stany wpływające na czerwone krwinki mogą zmieniać wiarygodność wyniku HbA1c.

Czy HbA1c wykrywa cukrzycę typu 1?

HbA1c nie powinno być traktowane jako jedyne badanie do rozpoznawania cukrzycy typu 1. Przy podejrzeniu tej choroby potrzebna jest odpowiednia diagnostyka lekarska.

Czy HbA1c stosuje się do rozpoznawania cukrzycy ciążowej?

Nie jest to podstawowe badanie służące do rozpoznawania cukrzycy ciążowej. W ciąży stosuje się odpowiednie zasady diagnostyczne.

Czy można obniżyć HbA1c w kilka dni?

Nie. Badanie odzwierciedla dłuższy okres, dlatego kilka dni zmiany diety bezpośrednio przed pobraniem nie zmienia całego obrazu ostatnich miesięcy.

Do jakiego lekarza iść z wysokim HbA1c?

Pierwszą ocenę może przeprowadzić internista. Przy rozpoznanej lub podejrzewanej cukrzycy oraz potrzebie specjalistycznego prowadzenia właściwym lekarzem jest diabetolog.

Jak często badać HbA1c?

Częstotliwość zależy od celu badania. U osób z cukrzycą jest ono wykonywane regularnie, a dokładny harmonogram ustala lekarz w zależności od wyników i leczenia.

Czy prawidłowe HbA1c oznacza, że nie trzeba już badać glukozy?

Nie zawsze. HbA1c i glukoza dostarczają różnych informacji, a lekarz dobiera badania do indywidualnej sytuacji pacjenta.